Η αποδοχή της κληρονομίας που συνάγεται από την παραμέληση της προθεσμίας αποποιήσεώς της - Το άρθρο 1912 του Α.Κ. που καταργείται με το Ν. 5303/22-5-2026 (ΦΕΚ 81Α) - Οι νέες διατάξεις
Ι. Από τις διατάξεις των άρθρων 1847§1 εδάφ. α', 1850, 1857, 140 και 141 του Α.Κ. προκύπτει ότι η αποδοχή της κληρονομίας που συνάγεται από την παραμέληση της προθεσμίας αποποιήσεώς της μπορεί να προσβληθεί από τον κληρονόμο λόγω πλάνης, όταν η αποδοχή που συνάγεται με τον τρόπο αυτόν κατά πλάσμα του νόμου δεν συμφωνεί με τη βούληση του κληρονόμου από ουσιώδη πλάνη, από άγνοια δηλαδή ή εσφαλμένη γνώση της καταστάσεως που διαμόρφωσε τη βούλησή του, όταν αυτή αναφέρεται σε σημείο τόσο σπουδαίο για την αποδοχή της κληρονομίας ώστε αν ο κληρονομούμενος γνώριζε την αληθή κατάσταση ως προς το σημείο αυτό δεν θα άφηνε να παρέλθει άπρακτη η προθεσμία της αποποιήσεως. Η εσφαλμένη αυτή γνώση ή άγνοια που δημιουργεί τη διάσταση μεταξύ βουλήσεως και δηλώσεως, η οποία όταν είναι ουσιώδης θεμελιώνει δικαίωμα προσβολής της δηλώσεως λόγω πλάνης, μπορεί να οφείλεται και σε άγνοια ή εσφαλμένη γνώση των νομικών διατάξεων για την αποδοχή της κληρονομίας (Ολ.Α.Π. 858/1990, Α.Π. 1496/2023, Α.Π. 842/2022). Υπάρχει πλάνη περί το δίκαιο της αποδοχής της κληρονομίας και όταν ο κληρονόμος τελεί σε άγνοια που ανάγεται: α) στο σύστημα της κτήσεως της κληρονομίας κατά τον Α.Κ. που επέρχεται, αμέσως, μετά τον θάνατο του κληρονομουμένου, οπότε η προθεσμία του άρθρου 1847 του Α.Κ. δεν αρχίζει, γιατί η άγνοια αποκλείει τη γνώση της επαγωγής της κληρονομίας και β) σε άγνοια μόνο της υπάρξεως της προθεσμίας του άρθρου 1847 του Α.Κ. προς αποποίηση ή της κατά το άρθρο 1850 του Α.Κ. νομικής σημασίας της παρόδου της προθεσμίας αυτής άπρακτης (Α.Π. 1496/2023, Α.Π. 842/2022, Α.Π. 827/2017, Α.Π. 572/2016). Πλάνη περί το δίκαιο της αποδοχής κληρονομίας υπάρχει και όταν ο κληρονόμος τελεί σε άγνοια που ανάγεται ως προς την έννοια της αποδοχής κληρονομίας με το ευεργέτημα της επ' ωφελεία απογραφής, την ύπαρξη προθεσμίας απογραφής και τις έννομες συνέπειες της άπρακτης παρελεύσεως αυτής (Ολ.Α.Π. 3/1989, Α.Π. 842/2022). Τα γεγονότα αυτά, όταν πρόκειται για κληρονομία που επάγεται σε ανήλικο, κρίνονται από το πρόσωπο που τον εκπροσωπεί (Α.Π. 842/2022, Α.Π. 173/2014, Α.Π. 333/2004). Σύμφωνα με το άρθρο 1527 του Α.Κ.: "Η κληρονομία που επάγεται στο ανήλικο τέκνο θεωρείται ότι γίνεται αποδεκτή πάντοτε με το ευεργέτημα της απογραφής, και το τέκνο, με την επιφύλαξη των διατάξεων το άρθρου 1912, δεν εκπίπτει από το ευεργέτημα αυτό.".
ΙΙ. Περαιτέρω, σύμφωνα με το άρθρο 1912 του Α.Κ. που καταργείται με το Ν. 5303/22-5-2026 (ΦΕΚ 81Α): "Σε περίπτωση προσώπων ανίκανων ή με περιορισμένη ικανότητα για δικαιοπραξία, για τα οποία η αποδοχή της κληρονομίας γίνεται κατά το νόμο με το ευεργέτημα της απογραφής, έκπτωση από το ευεργέτημα, επειδή δεν συντάχθηκε απογραφή επέρχεται αν μέσα σε ένα χρόνο, αφότου τα πρόσωπα έγιναν απεριορίστως ικανά, δεν έκαναν την απογραφή.". Ήδη σύμφωνα με το άρθρο 35 ν. 4786/2021 (Φ.Ε.Κ. Α' 43/23.03.2021) "Κατά την αληθή έννοια του άρθρου 1912 του Αστικού Κώδικα (Α.Κ., π.δ. 456/1984, Α' 164), ο κληρονόμος που ενηλικιώνεται δικαιούται εντός της ετήσιας προθεσμίας του άρθρου 1912 Α.Κ. να αποποιηθεί την κληρονομία.". Η διάταξη αυτή είναι πράγματι ερμηνευτική της προαναφερθείσας διάταξης του άρθρου 1912 του Α.Κ., σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση του νόμου, με το κείμενο του νόμου, και κυρίως, σύμφωνα με τα άρθρα 77§2 και 93§4 του Συντάγματος 1975/1986/2001/2006/ 2019, δεδομένου ότι το χρονικό σημείο της επαγωγής της κληρονομίας σε κληρονόμο που είχε περιορισμένη ικανότητα για δικαιοπραξία (ανήλικος), υπήρχε ασάφεια για την έναρξη του χρονικού σημείου της προθεσμίας αποποιήσεως (πριν ή μετά την ενηλικίωση του ανηλίκου κληρονόμου) και κατ' επέκταση τις απορρέουσες, από την άπρακτη παρέλευση, της προθεσμίας αυτής έννομες συνέπειες, δοθέντος ότι η διάταξη του άρθρου 1912 του Α.Κ. δεν ήταν σαφής και μπορούσε να γεννήσει αμφιβολίες δημιουργήθηκε δε διάσταση στη νομολογία των δικαστηρίων, αφού επί σειρά ετών ερμηνεύονταν διαφορετικά, ήτοι ότι σε περίπτωση μη συντάξεως απογραφής από τους έχοντες τη γονική μέριμνα ανηλίκου κληρονόμου, το σχετικό δικαίωμα περιέρχεται στον ενηλικιούμενο κληρονόμο, ο οποίος όφειλε, με την απειλή εκπτώσεως από το ευεργέτημα, να συντάξει την απογραφή εντός έτους από την ενηλικίωσή του, εντός δε της αυτής ετησίας προθεσμίας, μπορούσε να αποποιηθεί την κληρονομία (Σ.τ.Ε. 2269/2015, Σ.τ.Ε. 1884/2015, Σ.τ.Ε. 371/2014) άλλως ότι η προθεσμία της αποποιήσεως "έτρεχε" και κατά προσώπου που είναι ανίκανο προς δικαιοπραξία, όπως ανηλίκου, του νόμου μη διακρίνοντος (άρθρα 1847, 1850 του Α.Κ.), οπότε οι νόμιμοι εκπρόσωποι αυτού, όφειλαν να προβούν στην εμπρόθεσμη αποποίηση της κληρονομίας για λογαριασμό του ανηλίκου, τηρώντας τις διατυπώσεις του άρθρου 1625 του Α.Κ. (Α.Π. 173/2014, Α.Π. 333/2004), και, συνεπώς, η προαναφερθείσα διάταξη έχει αναδρομική ισχύ, ήτοι ισχύει από την έναρξη της ισχύος της αρχικής διατάξεως που ερμηνεύεται (άρθρο 1912 του Α.Κ.). Περαιτέρω, από τις διατάξεις των άρθρων 157 και 1857§2 του Α.Κ. προκύπτει ότι η αγωγή για την ακύρωση της αποδοχής της κληρονομίας που οφείλεται σε εξακολουθητική πλάνη παραγράφεται μετά εξάμηνο, το οποίο αρχίζει αφότου παρήλθε η κατάσταση αυτή, από την άρση δηλαδή της πλάνης, διακόπτεται δε η παραγραφή αυτή με την άσκηση της αγωγής, σύμφωνα με τον γενικό κανόνα του άρθρου 261 εδάφ. α' του Α.Κ. (Α.Π. 572/2016, Α.Π. 1041/2015). Η αγωγή προς ακύρωση της αποδοχής της κληρονομίας είναι δυνατό να στραφεί κατά του δανειστή της κληρονομίας (Α.Π. 1041/2022, 842/2022, Α.Π. 842/2022, Α.Π. 827/2017). Εάν έχει χωρήσει πλασματική αποδοχή της κληρονομίας, λόγω της προαναφερθείσας πλάνης, η έναρξη της προθεσμίας αποποιήσεως προϋποθέτει την ακύρωση της πλασματικής αποδοχής, τελεσιδίκως, ώστε η, εν συνεχεία, αποποίηση να επιφέρει τα έννομα αποτελέσματά της. Αποποίηση που γίνεται ενώ έχει επέλθει πλασματική αποδοχή λόγω πλάνης, επιφέρει τις έννομες συνέπειές της, μόνο, στην περίπτωση ακυρώσεως της πλασματικής αποδοχής, καθώς πρόκειται για αποποίηση με νομική αίρεση (condicio juris), ήτοι προϋπόθεση που τίθεται από τον νόμο, καθώς η εκ των υστέρων ακύρωση ανατρέχει αναδρομικά στον χρόνο επαγωγής (Α.Π. 1496/2023, Α.Π. 572/2016, Α.Π. 1534/2011). Τέλος, από τις διατάξεις των άρθρων 68, 73 και 556 του Κ.Πολ.Δ. προκύπτει, ότι, για την παραδεκτή άσκηση της αναιρέσεως, απαιτείται η ύπαρξη εννόμου συμφέροντος του αναιρεσείοντος. Το έννομο αυτό συμφέρον, που αποτελεί κύρια θετική προϋπόθεση για το παραδεκτό του ενδίκου αυτού μέσου, πρέπει να υπάρχει, όχι μόνο γενικά, ως προς το ένδικο μέσο της αναιρέσεως, αλλά και ειδικά, για κάθε ένα λόγο αναιρέσεως. Θεμελιώνεται δε στη βλάβη που υφίσταται ο ηττηθείς διάδικος από το περιεχόμενο της προσβαλλομένης αποφάσεως και με την άσκηση της αναιρέσεως επιδιώκεται, αλλά και είναι δυνατή η ανατροπή της επιβλαβούς αυτής συνέπειας για τον αναιρεσείοντα. Βλάβη του αναιρεσείοντος υπάρχει, όταν απορρίπτονται ολικά ή μερικά οι προτάσεις του ή γίνονται ολικά ή μερικά δεκτές έναντι αυτού οι αιτήσεις του αντιδίκου του και, επομένως, η βλάβη του αναιρεσείοντος πρέπει να υπάρχει σε σχέση με τον αντίδικό του, υπέρ του οποίου η προσβαλλόμενη απόφαση περιέχει κάποια διάταξη. Μπορεί, όμως, το έννομο συμφέρον του αναιρεσείοντος να εκλείψει και μετά την άσκηση της αιτήσεως αναιρέσεως, είτε από λόγους που σχετίζονται με τη συμπεριφορά του ίδιου, είτε από λόγους ανεξαρτήτους της θελήσεώς του, όπως όταν, με την παραδοχή της αναιρέσεως, δεν ανατρέπονται οι επιβλαβείς γι' αυτόν συνέπειες της προσβαλλομένης αποφάσεως, δεν επέρχεται δηλαδή βελτίωση της θέσεως του και ουδέν ωφελείται (Α.Π. 991/2022, Α.Π. 492/2020, Α.Π. 1329/2019, Α.Π. 363/2016). Η έλλειψη του εννόμου συμφέροντος ερευνάται και αυτεπαγγέλτως από τον Άρειο Πάγο και έχει ως συνέπεια την απόρριψη του ενδίκου μέσου ως απαραδέκτου (Α.Π. 109/2022, Α.Π. 66/2018, Α.Π. 950/2018).
Με το νέο 1527 ΑΚ, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 12 του Ν. 5303/22-5-26, ισχύει:
«Άρθρο 1527.
Για την κληρονομία που επάγεται σε ανήλικο τέκνο οι γονείς του μπορούν να υποβάλουν τη δήλωση της παρ. 1 του άρθρου 1892 μόνο μετά από άδεια δικαστηρίου. Η άδεια χορηγείται εφόσον: 1. οι γονείς δηλώσουν ότι Θα ευθύνονται για τις υποχρεώνεις της κληρονομίας εις ολόκληρον με το τέκνο και 2. η αξία της περιουσίας τους ισούται ή υπερβαίνει την αξία της ατομικής περιουσίας του τέκνου κατά τον χρόνο κατάθεσης της αίτησης. Η υποβολή της δήλωσης δεν επιφέρει επίταση της ευθύνης του τέκνου έναντι των δανειστών της κληρονομίας και με την ατομική του περιουσία. Δικαίωμα αναγωγής των γονέων κατά του τέκνου αποκλείεται. Αν οι γονείς παραλείψουν να υποβάλουν τη δήλωση ή δεν τους χορηγήθηκε η σχετική άδεια του δικαστηρίου, οι γονείς ευθύνονται με την περιουσία τους έναντι των δανειστών της κληρονομίας για την περίπτωση που διέθεσαν αντικείμενά της. Το ίδιο ισχύει και αν η αξία της κληρονομίας μειώθηκε από την πλημμελή διαχείριση των γονέων, η οποία οφείλεται σε δόλο ή βαριά τους αμέλεια.».
Σύμφωνα δε με το νέο 1892 ΑΚ:
Άρθρο 1892.Ευθύνη κληρονόμου
Ο κληρονόμος δεν ευθύνεται με την ατομική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας, εκτός αν δηλώσει στον γραμματέα του δικαστηρίου της κληρονομίας ότι θα τη διαχειρίζεται και θα τη διαθέτει ελεύθερα, ή αν συντρέχει κάποια από τις περιπτώσεις του άρθρου 1895.
16 Ιουνίου 2026
Παναγιώτης Σταμ. Γουνελάς
Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο &
Πτυχ. Οικονομικών Επιστημών Ε.Κ.Π.Α