Ακούσια αποδοχή κληρονομίας - Παρέλευση 4μηνης προθεσμίας - Κληρονομούμενος με χρέη - ενέργειες
Ι. Κατά τα άρθρα 1847 παρ. 1 εδ. α’ και 1850 εδ. β’ του ΑΚ, ο κληρονόμος μπορεί να αποποιηθεί την κληρονομία μέσα σε προθεσμία τεσσάρων μηνών που αρχίζει από τότε που έμαθε την επαγωγή και το λόγο της. Αν περάσει η προθεσμία, η κληρονομία θεωρείται ότι έχει γίνει αποδεκτή. Κατά το άρθρο 1857 παρ. β, εδ. α’, γ’ και δ’ του ΑΚ, η αποδοχή της κληρονομιάς που οφείλεται σε πλάνη κρίνεται σύμφωνα με τις διατάξεις για τις δικαιοπραξίες. Οι διατάξεις του άρθρου αυτού εφαρμόζονται και σε αποδοχή που συνάγεται από την παραμέληση της προθεσμίας για αποποίηση.
Η συνδυαστική ερμηνεία των ανωτέρω διατάξεων 1847 παρ. 1 του ΑΚ, 1850 του ΑΚ και 1857 του ΑΚ επιτρέπει να διαφανεί ότι η τετράμηνη προθεσμία μέσα στην οποία μπορεί ο εξ αδιαθέτου κληρονόμος να αποποιηθεί την κληρονομία αρχίζει από τότε που έμαθε την επαγωγή και το λόγο της. Γνώση της επαγωγής, ως γεγονός της έναρξης της τετράμηνης προθεσμίας, νοείται η γνώση από τον κληρονόμο του θανάτου του κληρονομούμενου, γνώση, δε, του λόγου επαγωγής συνιστά η εκ διαθήκης ή κατά την εξ αδιαθέτου διαδοχή κλήση του κληρονόμου στην κληρονομιά. Με την έννοια αυτή, όταν πρόκειται για διαδοχή εξ αδιαθέτου, οπότε ο δικαιολογητικός αυτής λόγος της συγγενικής σχέσης μεταξύ κληρονομούμενου και κληρονόμου είναι από την αρχή δεδομένος και γνωστός στον τελευταίο, η τετράμηνη προθεσμία προς αποποίηση αρχίζει από τη γνώση του κληρονόμου του χρόνου του θανάτου του κληρονομουμένου συγγενούς του, εκτός συνδρομής μεταγενεστέρων της επαγωγής γεγονότων, με ενδεικτική αναφορά εκείνου της αποποίησης της κληρονομιάς. Στην περίπτωση αυτή της νομότυπης και εμπρόθεσμης αποποίησης της επαχθείσας στον κληρονόμο κληρονομιάς, η προς τον αποποιηθέντα επαγωγή της κληρονομιάς αναιρείται, ως μη γενόμενη, και κατά συνέπεια επάγεται σ’ εκείνον ο οποίος θα εκκαλείτο ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος, εάν ο αποποιηθείς δεν ζούσε κατά το χρόνο επαγωγής της κληρονομιάς του θανάτου του κληρονομούμενου, στον οποίο ανατρέχει η επαγωγή (ΑΚ 1856). Παρά ταύτα, η προθεσμία της αποποίησης της κληρονομιάς δεν αρχίζει από τη γνώση του θανάτου του κληρονομούμενου, αλλά από τη γνώση της αποποίησης, μεταγενέστερο αυτού γεγονός με το οποίο συνδέεται η επαγωγή της κληρονομιάς (ΑΠ 1041/2015, ΤΝΠ ΔΣΑ, ΑΠ 1534/2011, ΑΠ 1087/2011, ΤΝΠ Νόμος).
ΙΙ. Επιπροσθέτως, από την άπρακτη πάροδο της προθεσμίας αποποίησης τεκμαίρεται αμαχήτως από τον Νόμο η αποδοχή της κληρονομίας. Η δήλωση αποποίησης έχει διαπλαστικό χαρακτήρα, αφού δημιουργεί μία νέα νομική κατάσταση ως προς το πρόσωπο του κληρονόμου. Το δικαίωμα αποποίησης της κληρονομίας είναι διαπλαστικό και υπόκειται σε τετράμηνη αποσβεστική προθεσμία, μετά την άπρακτη πάροδο της οποίας η άσκηση του δικαιώματος αποποιήσεως είναι άκυρη (ιδέτε Γεωργιάδη, Κληρονομικό Δίκαιο, έκδοση 2010, § 39, αρ. 23, σελ. 668-669, Γεωργιάδη-Σταθόπουλο, ΑΚ 1849-1851, αριθ.19, σελ. 549), η ακυρότητα, δε, επέρχεται αυτοδικαίως και είναι οριστική και αθεράπευτη και ως εκ τούτου, δεν απαιτείται ούτε είναι λογικώς νοητή άσκηση αγωγής για την κήρυξη της ακυρότητας (ιδέτε Γεωργιάδη-Σταθόπουλο, ΑΚ 180 αριθ. 2 και 3, σελ. 280-281, Βαθρακοκοίλη, ΕρνομΑΚ 180 αριθ. 2, σελ. 769 και της εκεί παραπομπής στη νομολογία).
Επειδή, ωστόσο, προς άρση της αβεβαιότητας για την τύχη της προς τον κληρονόμο επαγωγής μετά την πάροδο απράκτου της τετράμηνης αποσβεστικής προθεσμίας προς αποποίηση της κληρονομίας, η διάταξη του άρθρου 1850 εδ. β του ΑΚ καθιερώνει υπό μορφή νομίμου αμάχητου τεκμηρίου το πλάσμα δήλωσής του κατά τη διάρκεια της προθεσμίας αυτής απρακτήσαντος κληρονόμου για αποδοχή της κληρονομίας. Για τον λόγο αυτό, η εν λόγω αποδοχή χαρακτηρίζεται ως πλασματική αποδοχή κληρονομίας και ως μία από τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η σιωπή επέχει θέση δηλώσεως βουλήσεως (βλ. Βουλίκα, Κληρονομικό Δίκαιο, Γ §19, Γεωργιάδη - Σταθόπουλο, Κληρονομικό Δίκαιο, 1996, § 38, αριθ. 17, σελ. 644-645, Βαθρακοκοίλη, ΕρνομΑΚ 1850, αριθ. 2, σελ 605).
Κατά το άρθρο 1857 ΑΚ, η αποδοχή της κληρονομίας που οφείλεται σε πλάνη κρίνεται σύμφωνα με τις διατάξεις για τις δικαιοπραξίες. Οι διατάξεις του άρθρου αυτού εφαρμόζονται και σε αποδοχή που συνάγεται από την παραμέληση της προθεσμίας για αποποίηση. Εξ άλλου, κατά το άρθρο 1901 εδ. α’ του ΑΚ ο κληρονόμος ευθύνεται και με τη δική του περιουσία για τα χρέη της κληρονομιάς. Κατά τα άρθρα, δε, 140 και 141 του ΑΚ, αν κάποιος καταρτίζει δικαιοπραξία και η δήλωσή του δεν συμφωνεί, από ουσιώδη πλάνη, με τη βούλησή του, έχει δικαίωμα να ζητήσει την ακύρωση της δικαιοπραξίας. Η πλάνη είναι ουσιώδης όταν αναφέρεται σε σημείο τόσο σπουδαίο για την όλη δικαιοπραξία, ώστε, αν το πρόσωπο γνώριζε την πραγματική κατάσταση, δεν θα επιχειρούσε τη δικαιοπραξία.
Λόγω του ότι δεν μπορεί να γίνει λόγος περί ελαττώματος της (μη ρητώς ή σιωπηρώς δηλωθείσας) βούλησης και συνακόλουθα, ούτε ακύρωση είναι νοητή, για την παράκαμψη των δογματικών αυτών αντιρρήσεων, ο Νόμος (άρθρο 1857 παρ. 4 του ΑΚ) ορίζει ευθέως ότι η ακύρωση λόγω πλάνης, απάτης ή απειλής χωρεί και επί πλασματικής αποδοχής (ιδέτε Γεωργιάδη - Σταθόπουλο, Αστικός Κώδικας, Κατ’ άρθρο ερμηνεία, τόμος IX, Κληρονομικό Δίκαιο, άρθρ. 1857, αριθμ. 10, σελ. 560). Συνεπώς, από τις διατάξεις των άρθρων 1847 παρ. 1 εδ. α’, 1850, 1857, 140 και 141 του ΑΚ προκύπτει ότι η αποδοχή της κληρονομίας, ρητή ή σιωπηρή (ΑΠ 1610/1987, ΝοΒ 36, σελ. 1626), υπόκειται σε ακύρωση λόγω πλάνης (ΟλΑΠ 3/1989, ΑΠ 1533/1991, ΕλλΔνη 33, σελ. 1609, ΕφΘεσ 117/1993, Αρμ 47, σελ. 221), απάτης ή απειλής, σύμφωνα με τις διατάξεις που ισχύουν στις δικαιοπραξίες (ΑΚ 1857 παρ. 2 και 4, 140 επ., 147 επ., 150 επ.) (βλ. ΑΠ 827/2017, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, Γεωργιάδου Μ. σε Καράκωστα Ι., Αγωγές και αιτήσεις Αστικού δικαίου, 2η έκδοση, σελ. 1115 § 41).
Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι η αποδοχή της κληρονομιάς που συνάγεται από την παραμέληση της προθεσμίας αποποίησης, μπορεί να προσβληθεί από τον κληρονόμο λόγω πλάνης, όταν η με τον τρόπο αυτό συναγόμενη κατά πλάσμα του νόμου αποδοχή δεν συμφωνεί με τη βούλησή του, όταν αυτή αναφέρεται σε σημείο τόσο σπουδαίο για την αποδοχή της κληρονομιάς, ώστε ο κληρονόμος, αν γνώριζε την αληθινή κατάσταση ως προς το σημείο αυτό, δε θα άφηνε να παρέλθει άπρακτη η προθεσμία αποποίησης (βλ. ΑΠ 827/2017, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 189/2017, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ). Πλάνη είναι η εσφαλμένη γνώση της απαιτούμενης για τον προσδιορισμό της βούλησης του δηλούντος πραγματική κατάσταση. Προς την πλάνη, με την παραπάνω έννοια, εξομοιώνεται και η έλλειψη γνώσης (άγνοια) της πραγματικής κατάστασης, όταν δεν είναι συνειδητή από μέρους του δηλούντος, όταν, δηλαδή, αυτός δεν είναι εν γνώσει ότι αγνοεί την απαιτούμενη πραγματική κατάσταση, διότι, αν έχει πλήρη επίγνωση της άγνοιάς του, δεν πλανάται. Συνεπώς, και η πλάνη που οδηγεί σε ακυρωσία της αποδοχής ή της αποποίησης κληρονομίας, κατά τις διατάξεις των πιο πάνω άρθρων 1857 και 140-141 του ΑΚ, πρέπει να είναι ουσιώδης, δηλαδή, να αναφέρεται σε τόσο σπουδαίο σημείο της αποδοχής ή της αποποίησης, ώστε, αν ο κληρονόμος γνώριζε την πραγματική κατάσταση, δεν θα αποδεχόταν ή δεν θα αποποιούνταν την κληρονομία (ΑΠ 725/2014, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ).
Η εσφαλμένη αυτή γνώση ή άγνοια που δημιουργεί τη μεταξύ βούλησης και δήλωσης διάσταση, η οποία, όταν είναι ουσιώδης, θεμελιώνει δικαίωμα προσβολής της δήλωσης λόγω πλάνης, μπορεί να οφείλεται και σε άγνοια της επαγωγής ή εσφαλμένη γνώση των προαναφερόμενων νομικών διατάξεων για την αποδοχή της κληρονομίας (ΟλΑΠ 3/1989, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1570/2010, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1087/2010, ΟλΑΠ 3/1969, ΝοΒ 38, σελ. 606, ΕλλΔνη 30, σελ. 751,.ΑΠ 173/2014, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 951/2013, ΑΠ 496/2013, ΑΠ 1087/2010, ΑΠ 1211/2008, ΝοΒ 2009, σελ. 130, ΑΠ 493/2003, ΑΠ 1533/1991, ΕλλΔνη 1992, σελ. 1608, ΑΠ 858/1990, ΕλλΔνη 1991, σελ. 983, ΕφΑθ 4093/1998, ΑρχΝ 2003, σελ. 418, ΕφΠατρ 337/1995, ΕλλΔνη 1996, σελ. 1640, ΕφΑθ 1071/1991, ΕλλΔνη 1995, σελ. 689, ΠΠρΘεσ 11468/2008, ΠΠρΘεσ 9924/2016).
Υπάρχει, δε, πλάνη περί το δίκαιο της αποδοχής της κληρονομίας και όταν ο κληρονόμος τελεί σε άγνοια που ανάγεται: α) στο σύστημα της κτήσης της κληρονομιάς κατά τον ΑΚ που επέρχεται αμέσως μετά το θάνατο του κληρονομούμενου, οπότε η προθεσμία του άρθρου 1847 του ΑΚ δεν αρχίζει, γιατί η άγνοια αποκλείει την γνώση της επαγωγής της κληρονομιάς και β) σε άγνοια μόνο της ύπαρξης της προθεσμίας του άρθρου 1847 του ΑΚ προς αποποίηση ή της κατά το άρθρο 1850 του ΑΚ νομικής σημασίας της παρόδου της προθεσμίας αυτής άπρακτης (Ολ ΑΠ 3/1989, ΝοΒ 38, σελ. 607, ΑΠ 951/2013, ΝοΒ 50, σελ. 1862, ΑΠ 1211/2008, ΧρΙΔ 9, σελ. 229, ΑΠ 338/2004, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 1920, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 827/2017, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 725/2014, ΧρΙΔ 2014, σελ. 671, ΑΠ 1087/2011, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1211/2008, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 1920/2013, Αρμ 2014, σελ. 2062, ΑΠ 426/2002, ΝοΒ 50, σελ. 1862). Πλάνη ως προς το δίκαιο υπάρχει όταν ο δηλών πλανάται ως προς το είδος της δικαιοπραξίας ή ως προς τη νομική ενέργεια κάποιου όρου ή ως προς τις νομικές συνέπειες κάποιας δηλώσεώς του (ιδέτε Παπαντωνίου, Κληρονομικό Δίκαιο, Εκδόσεις Σάκκουλα 2001, σελ. 395, ΑΠ 151/2002 ΝοΒ 2002, σελ. 1843, Καράκωστα, Αστικό Κώδικα, τόμος 2ος, σελ. 88). Έτσι, ο κληρονόμος, κατά την άνω διάταξη 1847 παρ. 1 εδ α’ του ΑΚ, μπορεί να αποποιηθεί την κληρονομιά μέσα σε προθεσμία τεσσάρων μηνών, που αρχίζει από τότε που έμαθε την επαγωγή και τον λόγο της (ΑΠ 725/2014, ΧρΙΔ 2014, σελ. 671, ΑΠ 1087/2011, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1211/2008, ΤΝΠ ΝΟΜΟΣ, ΕφΘεσ 1920/2013, Αρμ 2014, σελ. 2062).
Μάλιστα, επειδή σε περίπτωση άπρακτης παρόδου της προθεσμίας αποποίησης, δεν υπάρχει δήλωση βούλησης του κληρονόμου για την αποδοχή της κληρονομίας, αλλά η εκ του νόμου (άρθρ. 1850 εδ. β’ ΑΚ) πλασματική υποκατάστασή της, δεν μπορεί να γίνει λόγος περί ελαττώματος της (μη ρητώς ή σιωπηρώς δηλωθείσας) βούλησης και συνακόλουθα, ούτε ακύρωση είναι νοητή. Για τον λόγο αυτόν, ο ίδιος ο Νόμος (άρθρο 1857 παρ. 4 του ΑΚ) ορίζει ευθέως ότι η ακύρωση λόγω πλάνης, απάτης ή απειλής χωρεί και επί πλασματικής αποδοχής (ιδέτε Γεωργιάδη - Σταθόπουλο, Αστικό Κώδικα, Κατ’ άρθρο ερμηνεία, τόμος IX, Κληρονομικό Δίκαιο, άρθρ. 1857, αριθμ. 10, σελ. 560).
Εξ άλλου, απαιτουμένης θετικής γνώσης της επαγωγής και του λόγου της και μη αρκούσης της υπαίτιας άγνοιας αυτής, η κίνηση της πιο πάνω προθεσμίας δεν άρχεται σε περίπτωση πλάνης του κληρονόμου ως προς την επαγωγή και τον λόγο της, ως γεγονότων που αφετηριάζουν την εν λόγω προθεσμία. Ειδικότερα, η από τον κληρονόμο μη γνώση της προς αυτόν επαγωγής και του λόγου της εξ αιτίας άγνοιας ή εσφαλμένης γνώσης των νομικών ρυθμίσεων περί αποδοχής κληρονομιάς, αποτρέπει την έναρξη της κρίσιμης προθεσμίας.
Παναγιώτης Στ. Γουνελάς
Δικηγόρος στον Άρειο Πάγο &
Πτυχ. Οικονομικών Επιστημών Ε.Κ.Π.Α